काठमाडौं — तथ्य जाँच
प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले बुधबार प्रतिनिधिसभालाई सम्बोधन गर्दै भोटेकोशी बाढीले थुनिएका जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङभित्र फसेकाहरूको उद्धार अत्यन्त जटिल बनेको बताए।
उनले सामान्य पहिरो पन्छाउने विशेषज्ञ संसारमा भए पनि बाढी, ढुंगा र बाक्लो लेदोले पूर्ण रूपमा थुनिएको सुरुङभित्र प्रवेश गरेर उद्धार गर्ने तयारी प्रविधि वा विशेषज्ञ टोली अरू देशसँग समेत नभएको दाबी गरेका हुन्।
तर उपलब्ध अन्तर्राष्ट्रिय प्रमाण हेर्दा “संसारमै प्रविधि छैन” भन्नु प्राविधिक रूपमा सही देखिँदैन।
संसारमा कस्ता प्रविधि प्रयोग भएका छन्?
बाढी वा पहिरोले थुनिएका सुरुङ र गुफामा उद्धार गर्न निम्न प्रविधिहरू प्रयोग हुँदै आएका छन्:
शक्तिशाली पम्पबाट पानी तथा लेदो निकाल्ने
माथि वा छेउबाट ठाडो तथा तेर्सो ड्रिलिङ गर्ने
सानो प्वालबाट क्यामेरा, माइक्रोफोन र अक्सिजन पाइप पठाउने
भूगर्भीय स्क्यान र थ्री–डी नक्साबाट सुरुङको सुरक्षित भाग पहिचान गर्ने
खोजी रोबोट तथा ड्रोन प्रयोग गर्ने
विशेष तालिमप्राप्त गुफा–गोताखोर परिचालन गर्ने
भग्नावशेष हटाउन एक्स्काभेटर, सक्सन पम्प र औद्योगिक उपकरण प्रयोग गर्ने
सन् २०१८ को थाइल्यान्ड गुफा उद्धारमा पम्प, पानी मोड्ने बाँध, थ्री–डी नक्सा, भूगर्भीय परीक्षण, सम्भावित ड्रिलिङ मार्ग र विशेष गुफा–गोताखोर प्रयोग गरेर १२ बालक र प्रशिक्षकलाई जीवितै निकालिएको थियो।
भारतको सिल्क्यारा सुरुङ दुर्घटनामा पनि विभिन्न दिशाबाट ड्रिलिङ तथा भग्नावशेष हटाउने विधि अपनाएर १७ दिनपछि ४१ श्रमिकको उद्धार गरिएको थियो। नेपालमा अहिले देखिएको समस्या त्यही घटनासँग ठ्याक्कै नमिले पनि सुरुङ उद्धार गर्ने प्रविधि र विज्ञ संसारमा रहेको प्रमाण भने यसले दिन्छ।
भोटेकोशीको अवस्था किन फरक र कठिन छ?
भोटेकोशी क्षेत्रका सुरुङमा पानी मात्र नभई ठूलो परिमाणको ढुंगा, बालुवा, माटो र बाक्लो लेदो पसेको बताइएको छ। सुरुङको संरचनामा क्षति भएको हुनसक्ने तथा फेरि बाढी वा पहिरो आउने जोखिम रहेकाले जथाभावी मेसिन चलाउँदा सुरुङ थप भत्किने वा भित्र रहेका मानिसलाई जोखिम हुन सक्छ।
नेपालको उद्धार अभियानमा नेपाली टोलीसँगै भारत, चीनलगायत देशका विशेषज्ञ संलग्न छन्। केही स्थानमा ड्रिलिङ गरेर क्यामेरा र हावा पठाउने प्रयाससमेत भइरहेको विवरण आएको छ।
यसबाट संसारमा प्रविधि नभएको भन्दा पनि उपलब्ध प्रविधि घटनास्थलको भूगोल, सुरुङको बनावट र लेदोको अवस्थाअनुसार प्रयोग गर्न अत्यन्त कठिन भइरहेको देखिन्छ।
तथ्य-जाँचको निष्कर्ष
निर्णय: दाबी आंशिक रूपमा सही, तर शब्दशः भ्रामक।
प्रधानमन्त्रीको भनाइको आशय—“यो असाधारण र अत्यन्त कठिन उद्धार हो तथा तत्काल प्रयोग गरेर सबैलाई निकाल्ने एउटै निश्चित प्रविधि छैन”—सही मान्न सकिन्छ।
तर “यस्तो उद्धार गर्ने प्रविधि वा विशेषज्ञता संसारमै कसैसँग छैन” भन्नु सही होइन। संसारमा बाढीग्रस्त गुफा तथा भत्किएका सुरुङबाट उद्धार गर्न सक्ने विशेषज्ञ, उपकरण र विभिन्न विधि छन्। मुख्य समस्या उपलब्ध प्रविधि नभएको होइन; नेपालको घटनास्थलमा कुन विधि सुरक्षित र प्रभावकारी हुन्छ भन्ने निर्धारण, उपकरण पुर्‍याउने कठिनाइ, समयमै अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग जुटाउने क्षमता र सरकारी समन्वय हो।
सम्पादकीय निष्कर्ष
प्रधानमन्त्रीको अभिव्यक्तिलाई उद्धारमा भएको ढिलाइको पूर्ण प्राविधिक औचित्यका रूपमा लिन मिल्दैन। सरकारले कुन देशका विशेषज्ञसँग सम्पर्क गर्‍यो, कुन उपकरण मागियो, कहिले पुग्यो र कुन विधि किन असफल भयो भन्ने विस्तृत विवरण सार्वजनिक गर्नुपर्छ। विपद्को असाधारण प्रकृति स्वीकार गर्नु आवश्यक छ, तर “संसारमै उपाय छैन” भनेर निष्कर्ष निकाल्नुभन्दा उपलब्ध अन्तर्राष्ट्रिय विशेषज्ञता र सबै सम्भावित प्रविधि तुरुन्त परिचालन गर्नु राज्यको दायित्व हो।