काठमाडौं — अमेरिकी स्वतन्त्र समाचार तथा अनुसन्धान वेबसाइट The Grayzone ले सेप्टेम्बर ९ मा प्रकाशित गरेको एउटा रिपोर्टले नेपालको राजनीतिमा अमेरिकी सहयोग र प्रभावबारे नयाँ बहस सुरु गराएको छ। रिपोर्टमा प्रधानमन्त्री बालेन शाह, राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका अध्यक्ष रवि लामिछाने, सांसद सागर ढकाल र गृहमन्त्री सुदन गुरुङलाई अमेरिकी आर्थिक सहयोगमा सञ्चालित राजनीतिक तथा नागरिक नेतृत्वसम्बन्धी कार्यक्रमसँग जोडिएको दाबी गरिएको छ।
The Grayzone को रिपोर्टले ती व्यक्तिहरूलाई अमेरिकी सहयोगमा सञ्चालित कार्यक्रममार्फत भविष्यको राजनीतिक नेतृत्वका रूपमा तयार पारिएको अर्थात् “groomed” गरिएको दाबी गरेको छ। रिपोर्टको मुख्य आधारमध्ये एउटा Niti Sambad (नीति संवाद) नामक कार्यक्रम हो।
Niti Sambad के थियो?
USAID को आधिकारिक कागजातले Niti Sambad कुनै काल्पनिक कार्यक्रम नभई नेपालमा वास्तवमै सञ्चालन भएको पुष्टि गर्छ।
USAID का अनुसार यो सन् २०१७ देखि २०२२ सम्मको पाँचवर्षे, $20 million को कार्यक्रम थियो। यसको उद्देश्य नेपालको लोकतान्त्रिक संस्थालाई सुदृढ बनाउने, राजनीतिक प्रक्रियामा समावेशिता र सहभागिता बढाउने तथा निर्वाचन र राजनीतिक संस्थाको क्षमता विकास गर्ने थियो।
कार्यक्रम CEPPS — Consortium for Elections and Political Process Strengthening — मार्फत सञ्चालन भएको थियो। CEPPS अन्तर्गत International Foundation for Electoral Systems (IFES), National Democratic Institute (NDI) र International Republican Institute (IRI) जस्ता संस्थाहरू सहभागी थिए।
USAID को अर्को मूल्यांकन दस्तावेजले पनि Niti Sambad ले निर्वाचन संस्था, संसद् तथा राजनीतिक दलहरूलाई थप सहभागितामूलक, समावेशी, पारदर्शी र नागरिकप्रति उत्तरदायी बनाउन सहयोग गरेको उल्लेख गर्छ।
अर्थात् $20 million को कार्यक्रम थियो कि थिएन भन्ने विषयमा विवाद छैन—थियो।
त्यसो भए विवाद कहाँ छ?
विवाद कार्यक्रम अस्तित्वमा थियो कि थिएन भन्ने होइन; त्यो कार्यक्रम र अहिलेको नेपालको राजनीतिक नेतृत्वबीचको सम्बन्धलाई कसरी व्याख्या गर्ने भन्नेमा हो।
The Grayzone ले आफूले अध्ययन गरेको CEPPS को २०१९ को कार्ययोजनालगायत कागजातमा बालेन शाह, रवि लामिछाने, सागर ढकाल र सुदन गुरुङलाई “catalytic civic leaders” का रूपमा उल्लेख गरिएको र CEPPS ले सहयोग गर्ने व्यक्तिहरूमा राखिएको दाबी गरेको छ। उसले यही र अन्य कागजातलाई आधार बनाएर अमेरिकी कार्यक्रमले भविष्यका राजनीतिक नेताहरूको विकासमा भूमिका खेलेको निष्कर्ष निकालेको छ।
तर यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण भिन्नता छ।
कुनै अमेरिकी सहयोग प्राप्त कार्यक्रममा कुनै व्यक्ति सहभागी हुनु, तालिम वा संस्थागत सहयोग पाउनु एउटा तथ्य हुन सक्छ; त्यसबाट अमेरिकाले उसलाई चुनाव जितायो, सरकारमा पुर्यायो वा नेपालको सत्ता परिवर्तन सञ्चालन गर्यो भन्ने स्वतः प्रमाणित हुँदैन।
त्यस्तो निष्कर्ष स्थापित गर्न प्रत्यक्ष निर्देशन, आर्थिक प्रवाह, परिचालन वा सत्ता परिवर्तनसँग जोड्ने थप स्वतन्त्र र पुष्टि गर्न सकिने प्रमाण आवश्यक पर्छ।
अहिलेसम्म सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध USAID को मूल Niti Sambad दस्तावेजले कार्यक्रमको घोषित उद्देश्य लोकतान्त्रिक संस्था, निर्वाचन प्रक्रिया, संसद् र राजनीतिक दलको क्षमता तथा समावेशिता सुधार गर्नु रहेको देखाउँछ।
The Grayzone ले उठाएको प्रश्न भने किन महत्त्वपूर्ण छ?
विदेशी सहायता नेपालको लोकतन्त्र, नागरिक समाज, राजनीतिक दल तथा नेतृत्व विकासका क्षेत्रमा कहाँ र कसरी प्रयोग भयो भन्ने प्रश्न सार्वजनिक चासोको विषय हो।
त्यसैले The Grayzone ले सार्वजनिक गरेको सामग्रीलाई केवल “सत्य” वा “झूट” भनेर एक वाक्यमा टुंग्याउनु पनि पर्याप्त हुँदैन।
उसले प्रस्तुत गरेका मूल कागजात, ती कागजातमा उल्लेख भएका व्यक्ति तथा कार्यक्रम, रकम कहाँ खर्च भयो, कसले कस्तो सहयोग वा प्रशिक्षण पायो र त्यसले पछि उनीहरूको राजनीतिक यात्रामा कुनै प्रभाव पार्यो कि पारेन—यी विषयमा थप स्वतन्त्र अनुसन्धान आवश्यक देखिन्छ।
नेपालका अन्य सञ्चारमाध्यममा पनि Grayzone को रिपोर्टपछि यही विषयमा बहस सुरु भएको छ। केहीले यसलाई अमेरिकी प्रभावको प्रमाणका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् भने केही विश्लेषणले अमेरिकी वित्तपोषित राजनीतिक तथा नागरिक कार्यक्रमको वास्तविक उपस्थिति देखिए पनि त्यसैबाट सत्ता परिवर्तन अमेरिकी अपरेसन थियो भन्ने निष्कर्ष निकाल्न पर्याप्त प्रमाण नभएको बताएका छन्।
निष्कर्ष : पुष्टि भएको तथ्य र आरोप छुट्याएर बुझ्न जरुरी
अहिलेसम्म उपलब्ध कागजातबाट तीन कुरा स्पष्ट छन्—USAID को $20 million Niti Sambad कार्यक्रम वास्तविक थियो, CEPPS अन्तर्गत विभिन्न अमेरिकी लोकतन्त्र तथा निर्वाचनसम्बन्धी संस्थाहरू यसमा संलग्न थिए, र The Grayzone ले वर्तमान नेपाली नेतृत्वका केही प्रमुख व्यक्तिहरूलाई उक्त कार्यक्रमसँग जोड्ने दस्तावेज प्राप्त गरेको दाबी गरेको छ।
तर “अमेरिकाले बालेन, रवि, सागर वा सुदनलाई सत्तामा पुर्यायो” भन्ने निष्कर्षलाई स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि गर्ने निर्णायक सार्वजनिक प्रमाण अहिलेसम्म स्थापित भएको देखिँदैन।
त्यसैले यस विषयलाई आरोप वा प्रत्यारोपका आधारमा होइन, मूल कागजात, पैसाको प्रवाह, कार्यक्रमको वास्तविक गतिविधि र सम्बन्धित पक्षहरूको जवाफका आधारमा थप अनुसन्धान गरिनु उचित हुन्छ।
US Nepal Khabar ले उपलब्ध थप प्रमाण वा सम्बन्धित पक्षको औपचारिक प्रतिक्रिया आएमा यो रिपोर्ट अद्यावधिक गर्नेछ।
