सेप्टेम्बर ११, २००१ को बिहान अमेरिका सामान्य दिनझैँ आफ्नो दैनिकीमा व्यस्त थियो। न्यूयोर्कमा मानिसहरू कार्यालय पुगिरहेका थिए, विमानहरू नियमित उडानमा थिए र वासिङ्टन डीसीमा सरकारी कामकाज चलिरहेको थियो।
तर केही घण्टामै त्यो बिहान आधुनिक अमेरिकी इतिहासकै सबैभन्दा त्रासदीपूर्ण दिनमध्ये एक बन्यो।
al-Qaeda सँग सम्बन्धित १९ जना आतंककारीले चारवटा यात्रुवाहक विमान अपहरण गरेर तिनलाई नै हतियारका रूपमा प्रयोग गरे। दुई विमान न्यूयोर्कको World Trade Center का ट्विन टावरमा, अर्को विमान Pentagon मा ठोक्काइयो भने चौथो विमान यात्रुहरूको प्रतिकारपछि Pennsylvania मा खस्यो।
आक्रमणमा कुल २,९७७ जनाको मृत्यु भयो। यो संख्यामा १९ जना अपहरणकारी समावेश छैनन्।
बिहान 8:46—अमेरिका बदलिएको क्षण
बिहान 8:46 बजे Boston बाट Los Angeles जाँदै गरेको American Airlines Flight 11 अपहरणपछि न्यूयोर्कस्थित World Trade Center को North Tower मा ठोक्कियो।
सुरुवाती क्षणमा धेरैलाई यो कुनै भयानक विमान दुर्घटना हुन सक्ने लागेको थियो।
तर ठीक १७ मिनेटपछि, बिहान 9:03 बजे, अर्को अपहरित विमान United Airlines Flight 175 World Trade Center को South Tower मा ठोक्कियो।
दोस्रो विमान ठोक्किएपछि यो सामान्य दुर्घटना नभई योजनाबद्ध र समन्वित आतंकवादी आक्रमण भएको स्पष्ट भयो।
आक्रमण त्यतिमै रोकिएन।
बिहान 9:37 बजे Washington Dulles International Airport बाट Los Angeles का लागि उडेको American Airlines Flight 77 अपहरण गरेर Virginia को Arlington स्थित अमेरिकी रक्षा मन्त्रालयको मुख्यालय Pentagon मा ठोक्काइयो।
त्यसपछि सबैको ध्यान चौथो अपहरित विमानतर्फ गयो।
Flight 93: यात्रुहरूले प्रतिकार गरेको विमान
United Airlines Flight 93 Newark, New Jersey बाट San Francisco तर्फ उडेको थियो।
विमान अपहरण भएको थाहा पाएपछि त्यसमा रहेका यात्रु र चालकदलका सदस्यहरूले फोनमार्फत न्यूयोर्क र Pentagon मा भएका आक्रमणबारे जानकारी पाए।
त्यसपछि उनीहरूले अपहरणकारीहरूविरुद्ध प्रतिकार गर्ने निर्णय गरे।
यात्रुहरू cockpit तर्फ अघि बढेपछि विमान बिहान 10:03 बजे Pennsylvania को Shanksville नजिकको खेतमा खस्यो।
आधिकारिक अनुसन्धानअनुसार विमानलाई Washington क्षेत्रको अर्को महत्वपूर्ण निशानातर्फ लैजाने योजना थियो। सम्भावित लक्ष्य U.S. Capitol वा White House रहेको मानिन्छ।
यात्रुहरूको प्रतिकारका कारण विमान Washington पुग्न सकेन।
Flight 93 मा रहेका ४० जना यात्रु र चालकदलका सदस्यको मृत्यु भयो।
केही मिनेटमै ढले ट्विन टावर
World Trade Center मा विमान ठोक्किएपछि लागेको भीषण आगो र संरचनामा भएको गम्भीर क्षतिका कारण बिहान 9:59 बजे South Tower ढल्यो।
त्यसको करिब आधा घण्टापछि बिहान 10:28 बजे North Tower पनि ढल्यो।
केही घण्टाअघि न्यूयोर्कको आकाशमा उभिएका विश्वप्रसिद्ध ट्विन टावर धुलो, आगो र भग्नावशेषमा परिणत भए।
टावर ढलेपछि Manhattan को ठूलो भाग धुलो र धुवाँले ढाकिएको थियो। हजारौँ मानिस सुरक्षित स्थानतर्फ भागिरहेका थिए भने अग्निनियन्त्रक, प्रहरी, स्वास्थ्यकर्मी र अन्य उद्धारकर्मी घटनास्थलतर्फ दौडिरहेका थिए।
२,९७७ जनाको मृत्यु
सेप्टेम्बर ११ को आक्रमणमा कुल २,९७७ निर्दोष मानिसको मृत्यु भयो।
त्यसमध्ये २,७५३ जना न्यूयोर्कमा, १८४ जना Pentagon मा र ४० जना Flight 93 मा मारिएका थिए।
मृत्यु हुनेहरू अमेरिका मात्र नभई विश्वका ९० भन्दा बढी देशका नागरिक थिए।
त्यस दिन सयौँ अग्निनियन्त्रक, प्रहरी, स्वास्थ्यकर्मी तथा अन्य उद्धारकर्मी अरूको जीवन बचाउन आफ्नो ज्यान जोखिममा राखेर घटनास्थलमा पुगेका थिए।
World Trade Center ढलेपछि Ground Zero मा उद्धार तथा भग्नावशेष हटाउने काम लामो समयसम्म जारी रह्यो।
त्यहाँ काम गरेका धेरै उद्धारकर्मी तथा स्थानीय बासिन्दाहरू विषालु धुलो, धुवाँ र अन्य हानिकारक पदार्थको सम्पर्कमा आएका थिए। त्यसको असरका कारण वर्षौँपछि पनि धेरै मानिसमा श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोग, क्यान्सर तथा अन्य स्वास्थ्य समस्या देखिएका छन्।
कसले गर्यो 9/11 आक्रमण?
आधिकारिक अमेरिकी अनुसन्धानअनुसार 9/11 आक्रमण Osama bin Laden नेतृत्वको आतंकवादी संगठन al-Qaeda ले योजना बनाएको थियो।
चार विमान अपहरण गर्ने १९ जना व्यक्ति al-Qaeda सँग सम्बन्धित थिए।
उनीहरूले विमान उडिसकेपछि चालकदल र यात्रुहरूलाई नियन्त्रणमा लिएर विमानलाई नै ठूलो विनाशकारी हतियारका रूपमा प्रयोग गरेका थिए।
Osama bin Laden को नेतृत्वमा रहेको al-Qaeda ले 9/11 अघि पनि अमेरिकी हित, दूतावास तथा सैन्य लक्ष्यविरुद्ध विभिन्न आक्रमण र षड्यन्त्र गरिसकेको थियो।
आक्रमणपछि अमेरिकी सुरक्षा निकायहरूले इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो अनुसन्धानमध्ये एक सुरु गरे।
FBI तथा अन्य अमेरिकी निकायहरूले लाखौँ सूचनाको अनुसन्धान गरेपछि आक्रमण al-Qaeda द्वारा योजनाबद्ध र सञ्चालन गरिएको निष्कर्ष निकाले।
आखिर किन अमेरिकालाई निशाना बनाइयो?
9/11 आक्रमणको कारणलाई एउटै विषयमा सीमित गरेर बुझ्न सकिँदैन।
Osama bin Laden र al-Qaeda ले लामो समयदेखि अमेरिकी विदेश नीति र Middle East मा अमेरिकी प्रभावको विरोध गर्दै आएका थिए।
Bin Laden ले विशेषगरी Saudi Arabia मा अमेरिकी सेनाको उपस्थिति, Israel लाई अमेरिकाले दिएको समर्थन, Iraq सम्बन्धी अमेरिकी नीति तथा Middle East मा अमेरिकी राजनीतिक र सैन्य प्रभावलाई आफ्नो प्रचारको विषय बनाएका थिए।
तर यी राजनीतिक मुद्दाहरूसँगै al-Qaeda को चरमपन्थी विचारधारा पनि आक्रमणको प्रमुख आधार थियो।
संगठनले अमेरिका र उसका सहयोगीहरूलाई शत्रुका रूपमा चित्रित गर्दै निर्दोष नागरिकमाथि हिंसात्मक आक्रमणलाई जायज ठहराउने प्रयास गरेको थियो।
9/11 आक्रमण त्यसै चरमपन्थी विचारधारा र योजनाबद्ध आतंकवादी अभियानको परिणाम थियो।
9/11 अघि कहाँ कमजोरी भयो?
आक्रमणपछि अमेरिकी सरकारले घटनाको कारण, सुरक्षा कमजोरी र भविष्यमा यस्तै आक्रमण रोक्न आवश्यक सुधारबारे अध्ययन गर्न स्वतन्त्र र द्विदलीय 9/11 Commission गठन गरेको थियो।
आयोगले आफ्नो अनुसन्धानपछि अमेरिका त्यस किसिमको ठूलो आतंकवादी आक्रमणका लागि पर्याप्त रूपमा तयार नरहेको निष्कर्ष निकालेको थियो।
अमेरिकी सुरक्षा तथा खुफिया निकायसँग विभिन्न प्रकारका सूचनाहरू भए पनि ती सूचनाको प्रभावकारी विश्लेषण र निकायहरूबीच पर्याप्त समन्वय हुन सकेको थिएन।
आयोगले intelligence sharing, खतरा मूल्यांकन, सरकारी निकायबीचको समन्वय तथा विमान सुरक्षामा गम्भीर कमजोरी रहेको औँल्याएको थियो।
त्यसबेला विमानस्थलको passenger screening, checkpoint security र विमानभित्रको सुरक्षासम्बन्धी सोच अहिलेको तुलनामा निकै कमजोर थियो।
9/11 पछि अमेरिकी विमानस्थल सुरक्षा प्रणालीमा व्यापक परिवर्तन गरियो।
यात्रु तथा सामान जाँच कडा बनाइयो, cockpit सुरक्षा मजबुत बनाइयो र आतंकवादसम्बन्धी खुफिया सूचना आदानप्रदानमा नयाँ संरचना स्थापना गरियो।
9/11 पछि सुरु भयो ‘War on Terror’
आक्रमणपछि अमेरिकी सरकारले आतंकवादविरुद्ध विश्वव्यापी अभियान सुरु गर्यो, जसलाई ‘War on Terror’ भनियो।
9/11 को केही सातापछि अमेरिकाले Afghanistan मा सैन्य कारबाही सुरु गर्यो।
त्यतिबेला Afghanistan मा शासन गरिरहेको Taliban सरकारले Osama bin Laden सहित al-Qaeda नेतृत्वलाई आश्रय दिएको थियो।
अमेरिकी नेतृत्वको सैन्य अभियानपछि Taliban सरकार सत्ताबाट हटाइयो। तर Afghanistan मा सुरु भएको युद्ध झन्डै दुई दशकसम्म चल्यो।
9/11 ले अमेरिकी विदेश र सुरक्षा नीतिको दिशा नै परिवर्तन गरिदियो।
२००३ मा अमेरिकाले Iraq माथि पनि आक्रमण गर्यो। Iraq युद्ध post-9/11 अमेरिकी सुरक्षा र विदेश नीतिको व्यापक वातावरणसँग जोडिएको थियो।
तर एउटा महत्वपूर्ण तथ्य के हो भने Iraq ले 9/11 आक्रमण गराएको वा Saddam Hussein को सरकार 9/11 को योजनामा प्रत्यक्ष रूपमा संलग्न रहेको प्रमाण आधिकारिक 9/11 Commission ले फेला पारेको थिएन।
Iraq र al-Qaeda बीच केही सम्पर्क भएको विवरण भेटिए पनि अमेरिकामाथि आक्रमण तयार पार्न वा सञ्चालन गर्न दुवैबीच प्रत्यक्ष operational collaboration भएको प्रमाण नभएको आयोगको निष्कर्ष थियो।
त्यसैले Afghanistan युद्ध र Iraq युद्धलाई 9/11 सँग एउटै प्रकारको प्रत्यक्ष सम्बन्ध भएको घटनाका रूपमा बुझ्नु सही हुँदैन।
विश्व नै बदल्ने आक्रमण
9/11 पछि अमेरिकामा मात्र होइन, विश्वभर विमान यात्रा र सुरक्षा प्रणाली परिवर्तन भयो।
विमानस्थलमा यात्रु जाँच कडा बनाइयो। सुरक्षा निकायबीच आतंकवादसम्बन्धी सूचना आदानप्रदान बढाइयो। सीमा सुरक्षा, आप्रवासन, निगरानी तथा आतंकवादविरोधी कानुनमा पनि व्यापक परिवर्तन भए।
अमेरिकी विदेश नीतिको प्रमुख प्राथमिकतामा आतंकवादविरुद्धको अभियान आयो।
Afghanistan र Iraq का युद्धहरूले Middle East र South Asia को राजनीतिक तथा सुरक्षा अवस्थामाथि दीर्घकालीन प्रभाव पारे।
यी युद्धमा हजारौँ सैनिक र लाखौँ सर्वसाधारण प्रभावित भए। विभिन्न देशको राजनीतिक शक्ति सन्तुलन र अमेरिकासँगको सम्बन्धमा पनि परिवर्तन आयो।
9/11 पछि सुरु भएका धेरै राजनीतिक र सैन्य निर्णयहरूको प्रभाव आजसम्म विभिन्न क्षेत्रीय द्वन्द्व र अन्तर्राष्ट्रिय तनावमा देखिन्छ।
Osama bin Laden को अन्त्य
9/11 आक्रमणका मुख्य योजनाकार Osama bin Laden आक्रमणपछि वर्षौँसम्म अमेरिकी खोजीको प्रमुख निशानामा रहे।
लामो खोजीपछि अमेरिकी विशेष सुरक्षा बलले सन् २०११ मे २ मा Pakistan को Abbottabad मा एउटा कारबाही सञ्चालन गर्यो।
त्यही कारबाहीमा bin Laden मारिए।
9/11 आक्रमण भएको करिब एक दशकपछि त्यसका प्रमुख योजनाकारको मृत्यु भए पनि आक्रमणले जन्माएको सुरक्षा, राजनीतिक र सामाजिक प्रभाव समाप्त भएन।
Ground Zero बन्यो सम्झनाको स्थान
World Trade Center का ट्विन टावर रहेको स्थान अहिले 9/11 Memorial का रूपमा विकसित गरिएको छ।
जहाँ दुई टावर उभिएका थिए, त्यही स्थानमा विशाल स्मृति पोखरी बनाइएको छ।
आक्रमणमा ज्यान गुमाएका मानिसहरूको नाम स्मारक वरिपरि अंकित गरिएको छ।
हरेक वर्ष सेप्टेम्बर ११ का दिन मृतकका परिवार, उद्धारकर्मी, सरकारी अधिकारी र सर्वसाधारण त्यहाँ पुगेर मृतकहरूको सम्झना गर्छन्।
आक्रमण भएका समय र टावर ढलेका समयलाई सम्झँदै मौनधारण गरिन्छ र ज्यान गुमाएका व्यक्तिहरूको नाम पढिन्छ।
New York को आकाशमा ‘Tribute in Light’ मार्फत दुईवटा विशाल प्रकाशस्तम्भ आकाशतर्फ प्रक्षेपण गरेर पुराना ट्विन टावरको प्रतीकात्मक सम्झना गरिन्छ।
Pentagon र Pennsylvania को Flight 93 National Memorial मा पनि हरेक वर्ष श्रद्धाञ्जली कार्यक्रम आयोजना गरिन्छ।
२५ वर्षपछि फेरि सम्झिँदै अमेरिका
आज, सेप्टेम्बर ११, २०२६।
अमेरिकामाथि भएको 9/11 आतंकवादी आक्रमणको ठीक २५ वर्ष पूरा भएको छ।
एक चौथाइ शताब्दी बितिसक्दा पनि त्यो बिहानका दृश्य, टावरबाट निस्किएको धुवाँ, सडकमा भागिरहेका मानिस, उद्धारका लागि भवनभित्र पसिरहेका अग्निनियन्त्रक र Flight 93 का यात्रुहरूले देखाएको साहस अमेरिकी इतिहासको सामूहिक सम्झनामा जीवित छन्।
आज New York स्थित Ground Zero, Pentagon र Pennsylvania को Shanksville मा ज्यान गुमाएकाहरूलाई सम्झिँदै विभिन्न स्मृति तथा सम्मान कार्यक्रम भइरहेका छन्।
पीडितका परिवारका लागि यो केवल इतिहासको एउटा अध्याय होइन। यो आफ्ना आमाबुबा, छोराछोरी, पति-पत्नी, दाजुभाइ, दिदीबहिनी, साथी र सहकर्मी गुमाएको दिन हो।
अहिले 9/11 पछि जन्मिएको पुस्ता समेत वयस्क भइसकेको छ।
उनीहरूले त्यो आक्रमण प्रत्यक्ष देखेका थिएनन्। तर आज पनि विद्यालय, संग्रहालय, स्मारक र परिवारका कथामार्फत नयाँ पुस्तालाई त्यस दिन के भएको थियो भन्ने सम्झाइन्छ।
२५ वर्षपछि पनि बाँकी छ 9/11 को प्रभाव
9/11 केवल चार विमान अपहरण र तीन स्थानमा भएको आतंकवादी आक्रमणको कथा होइन।
यसले अमेरिकी सुरक्षा नीति, विमान यात्रा, खुफिया संयन्त्र, विदेश नीति र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको दिशा नै बदल्यो।
आक्रमणपछि सुरु भएका युद्ध, आतंकवादविरोधी अभियान, निगरानी प्रणाली र सुरक्षा नीतिले अमेरिका मात्र नभई विश्वका धेरै देशलाई प्रभावित गरे।
तर राजनीतिक बहस, युद्ध र विदेश नीतिभन्दा बाहिर 9/11 को सबैभन्दा ठूलो मानवीय पक्ष अझै पनि उही छ—त्यस दिन ज्यान गुमाएका निर्दोष मानिसहरूको सम्झना र अरूलाई बचाउन आफ्नै जीवन जोखिममा राख्नेहरूको साहस।
आक्रमणको २५ वर्षपछि पनि New York, Pentagon र Shanksville मा दोहोरिने एउटा सन्देश छ—
Never Forget.
